Budino tajno učenje

Kao što je poznato, kroz dugu istoriju budizma kristalisao se stav, prvo u Indiji, a kasnije naročito u tibetanskoj tradiciji, da prenošenje određenih učenja treba da se odvija isključivo u okviru vrlo bliskog odnosa između učitelja i učenika i u tom smislu se ona smatraju tajnim. Ta tajnost se onda čuva izlaganjem učenja kroz simbole i alegorije, koje može da protumači samo kvalifikovani učitelj, guru, lama ili vađraćariya. Naravno, ovaj elemenat tajnosti, kao nešto što po samoj svojoj prirodi intrigira i privlači ljude, nije izostao ni u drugim tradicijama, pa tako u okviru kineske mahayane već početkom VIII veka imamo zhenyen (“istinska reč”) školu ezoteričnog budizma. Nju će kasnije Kukai preneti u Japan i tako posejati seme šingon (“mantra”) škole, jedne od dominantnih škola japanskog budizma i danas.

U svetlu svega ovoga zanimljivo mi je poređenje sa theravadom i njenim izričitim stavom da takvo, tajno Budino učenje uopšte ne postoji. Ovakav stav se naravno bazira na kanonskim tekstovima, a jedan od onih koji se često citiraju u ovom kontekstu je mesto iz Mahāparinibbāna sutte, gde Buda pred sam kraj života doslovno kaže:

„Ali šta to još, Ānanda, monaška zajednica očekuje od mene? Ono što sam podučavao nisam delio na unutrašnje i spoljašnje. Nema ničeg skrivenog što bi ostalo u učiteljevoj stisnutoj šaci.”

Otkuda onda ovakvo razmimoilaženje među tradicijama? Jedan od mogućih odgovora bio bi sledeći. Proučavajući abhidhamma deo theravadskog kanona, nailazimo na osnovnu distinkciju između dve istine:konvencionalna istina (sammuti saćća) i krajnja istina (paramattha saćća). Reč je jasno izdiferenciranim pojmovima, razvijenim u okviru abhidhamma učenja, ali koji svoju klicu imaju već u suttama. Tako u Aṅguttara nikāyi 2:25 nailazimo na dihotomiju izmeđupojmova nītattha i neyyattha. Prvi se odnosi na one tvrdnje čije je značenje “izvedeno” (nīta-attha), tj. treba ga uzeti takvog kako je formulisano, kao eksplicitan i definitivan iskaz. Drugi pojam obuhvata one tvrdnje koje traže da njihovo značenje “bude izvedeno” (neyya-attha):

“Monasi, dvojica su onih koji krivotvore Tathāgatine reči. Koja dvojica? Onaj koji suttu čije značenje tek treba izložiti objašnjava kao suttu čije je značenje već do kraja izvedeno. I onaj koji suttu čije značenje je do kraja izloženo objašnjava kao suttu čije značenje tek treba izvesti.”

Ono što je ovde važno uočiti jeste da nema nikakve vrednosne razlike između ovakve dve vrste sutta. Nijedna od njih se ne smatra nižom ili višom u odnosu na drugu. Jedino što je bitno jeste da jednu vrstu ne zamenimo drugom.

Vrlo je verovatno da su ovakva i druga mesta u Kanonu poslužila kao osnova, ne samo u theravadi, već praktično u svim ostalim školama ranog budizma, za razvijanje čitave jedne nove teorije, a to je upravo ona o već pomenute dve istine. No, ovde imamo i jednu vrlo bitnu razliku u odnosu na theravadu. Naime, druge budističke škole u Indiji, koje su odabrale sanskrit kao svoj medijum komunikacije, nītārtha/nītattha formu izlaganja smatraju višom od neyārtha/neyyattha. Tako F. Edgerton, govoreći o budističkim tekstovima na takozvanom hibridnom sanskritu, kaže:

“…nītārtha tekst… preporučuje se kao vodič, za razliku od onoga koji je neyārtha… Kod pali tekstova, nijedan se zapravo ne pretpostavlja drugom i greška je napravljena jedino ako se jedan tumači kao drugi.”

Još jedna vrlo indikativna karakteristika teorije o dve istine je da se u theravadi za konvencionalnu, relativnu istinu koristi termin sammuti, dok su sve druge indijske škole koristile termin saṃvṛti. Razlika između sammuti i saṃvṛti nije samo razlika između palija i sanskrita, već i u etimologiji, pa onda i u značenju. Termin sammuti izveden je iz korena man = misliti, a kada se njemu doda prefiks sam-, koji nosi značenje “zajedništva, sabiranja”, dobija se “zajedničko, opšte mišljenje”, “konsenzus”, “konvencija”.

Sa druge strane, termin saṃvṛti je izveden iz sasvim drugog korena vṛ, koji nosi značenje “zatvaranja”, i zajedno sa saṃ– daje značenje “zatvaranje, skrivanje”. I tako dolazimo do razlike da u theravadi sammuti-saćća znači konvencionalna istina, stvari oko kojih su se ljudi dogovorili kako da ih tretiraju. Nasuprot tome, ideja iza saṃvṛti-satya je da je to nešto što skriva istinsku prirodu stvari i čini da one nama izgledaju drugačije nego što jesu.

Dakle, razlika je vrlo značajna i ne čudi da su tako različite interpretacije tokom istorijskog razvoja pojedinih škola vodile vremenom do novih ideja, pa na kraju i do one o navodnom tajnom Budinom učenju, namenjenom samo za posvećene.

Na kraju ostaje da objasnimo jedan prividan paradoks. Ako su u theravadi dve istine smatrane ravnopravnim, zašto je onda jedna od njih nazvana krajnjom, apsolutnom istinom (paramattha)!? Ovde ne smemo prevideti činjenicu da sammuti nije isto što i sammuti-saćća, a isto važi i za par paramattha i paramattha-saćća. Ako je jedna istina nazvana apsolutnom ili krajnjom, to je samo zato što ta specifična vrsta istine kao svoj vokabular koristi tehničke termine korišćene da se izrazi ono što jeste krajnje – a to su dhamme, fenomene na koje se svet našeg iskustva na kraju svodi. Strogo uzevši, izraz paramattha se ne odnosi na istinu kao takvu, već na tehničke termine kojima se ona izražava. Otud paramattha-saćća zapravo znači “istina izražena tehničkim terminima za krajnje faktore egzistencije”. Na sličan način, sammuti-saćća ili konvencionalna istina znači “istina izražena konvencionalnim terminima koji su u svakodnevnoj upotrebi”.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s